Een kerkelijk homozegening in de Middeleeuwen

De lutherse predikant Hallewas heeft in de jaren negentig een opmerkelijke studie verricht naar de geschiedenis van de zegen bij levensverbintenissen in de kerk. De resultaten van zijn onderzoek heeft hij samengebracht in het boek Zegen vieren (1996).
Deze studie is actueel omdat er in de kerken in Nederland al jaren een discussie loopt over de voors en tegens van het zegenen van een homorelatie. Het ziet er, volgens de bijna afgeronde nieuwe Samen op Weg-kerkorde, naar uit dat de plaatselijke kerkgemeente autonoom zal kunnen besluiten om een homorelatie wel of niet te zegenen. Doopsgezinde en Remonstrantse kerken in Nederland kennen al deze mogelijkheid.



Opmerkelijk feit is, dat er in de vroege Middeleeuwen al sprake is geweest van een soort kerkelijk homohuwelijk. Liturgieën en gebedsteksten voor de levensverbintenis van seksegenoten uit de achtste eeuw zijn bewaard gebleven en bieden ons inzicht in de partnerschapsrituelen van die tijd. Hallewas verkent de historische achtergrond van dit 'homohuwelijk' aan de hand van bijbelse gegevens en bronnen uit de Romeinse en Griekse wereld.
Kort samengevat komt het erop neer, dat in bepaalde kringen relaties tussen personen van hetzelfde geslacht een geaccepteerde vorm van verbintenis zijn tot aan de twaalfde eeuw. Daarna keert het tij en komen, onder aanvoering van de kerk, verbintenissen tussen seksegenoten in een steeds kwader daglicht te staan. In homovijandige tijden zijn 'compromitterende documenten , waarmee onweerlegbaar zou kunnen worden aangetoond dat er in de geschiedenis van de kerk ook periodes zijn geweest dat homoseksuelen nièt vervolgd zijn, ja, dat hun de mogelijkheid werd geboden hun relatie kerkelijk te laten zegenen, bewust vernietigd'.

Hallewas citeert historicus John Boswell die in zijn Same-sex unions in premodern Europe (1994) een groot aantal liturgische teksten traceert, die een beeld schetsen van de kerkelijke praktijk rond het zegenen van levensverbintenissen. 'Zegen vieren' biedt daarnaast ook een heldere visie op het hoe en waarom van het huwelijk door de eeuwen heen en ontzenuwt vele gebruikelijke denkbeelden over het huwelijk. Immers het monogame huwelijk zoals wij dat kennen is nog geen tweehonderd jaar oud. Eeuwenlang kwam een huwelijk tot stand door het consumeren van de relatie en pas sinds Napoleon is het huwelijk geïnstitutionaliseerd.

Bijzonder verhelderend is dit boek als het gaat om de vraag wat 'zegenen' eigenlijk is. Het is niet de kerk, maar God die zegent; de kerk is dan slechts instrument van de zegen. Daarnaast is het zo dat mènsen gezegend worden en niet de structuren waarin zij leven. Hallewas pleit voor een hernieuwde traditie van zegen-vieren (een term die een veel ruimere betekenis heeft dan trouwdienst) en biedt een aantal modellen en liturgische teksten waarmee de kerken nu hun zegen-vieringen gestalte kunnen geven.

Het wereldlijk en kerkelijk 'homohuwelijk' blijkt dus oude papieren te hebben in de Europese geschiedenis. In een beperkt aantal West-Europese landen dringt dit besef door en wordt de wetgeving aangepast. Plaatselijke kerken volgen schoorvoetend, maar de kerkpolitiek lijkt zich terug te trekken in haar oude stellingen, waarin het huwelijk als 'inzetting Gods' geen andere relatievormen en -normen naast zich duldt.

De Kerk probeert nog steeds de mensen te misleiden door de diepste waarden van het christendom te versmallen tot een korset van zogenaamd betamelijk gedrag. Het misbruiken van de heilige Schrift is daarin wel de ergste zonde. Zo wordt het zevende gebod gewoonlijk vertaald uit het Hebreeuws met 'gij zult niet echtbreken' terwijl er in het Hebreeuws staat 'gij zult geen trouw verbreken'; hier gaat het dus niet om het ons vertrouwde monogame huwelijk, dat in die tijd helemaal niet bestond, hier gaat het om de verbondstrouw, die in vele menselijke relaties gestalte kan krijgen. De Kerk zal ooit moeten gaan beseffen dat dit inzicht haar tot zegen mag zijn.